Haiku agus Gealtachas - Cuid a Dó

Dís a ghabhann le chéile iad gealtacht agus filíocht. B'fhíor sin tráth den saol ach ní hamhlaidh atá inniu, faraor. Níl aon rian den ghealtacht ag baint leis an gcuid is mó den fhilíocht a sceitheann an tAnglasféar uaidh gach lá. Ceann de na cúiseanna a dtaitníonn haiku liom - haiku 'gendai' (nua-aimseartha) ach go háirithe - ná seo: lucht buile a chum!

as grian na maidine

sciurdann éan . . .

fuacht

Kanabun Katou

Tá seanfhocal sa Ghaeilge, Sciurdann éan as gach ealta. Filí haiku , ní fhanann said leis an ealta, leis an tréad, leis an treibh. Imíonn siad le haer an tsaoil. Níl aon rogha acu.

capall gorm

a thit  . . .

mí na Nollag

Tohta Kaneko  (1919 -2018)

Is maith leis an dath gorm de reir dealraimh:

    an crann plumaí faoi bhláth -

    siorcanna gorma tagtha isteach

    sa ghairdín

Nach fadsaolach iad cuid de na haijin Sheapánacha (filí haiku ) ! An dtuigimse na haiku thuas? An dtuigeann tusa iad? An dtuigeann éinne againn aon rud? An dtuigimse cad is capall ann? Rós? An ghealach? Siorc? Pluma? Ní thuigim. An WASP (White Anglo-Saxon Protestant) a chaithfidh gach rud a thuiscint. Ní bhraithim go bhfuil an brú céanna ar an nGael chun rudaí a thuiscint cé go bhfuil an WASP-sféar ar a mhíle dícheall le cúpla céad bliain anuas ag iarraidh WASPanna a dhéanamh dínn. Gach duine againn. Ní ghéillfeadsa don WASPachas go deo. Frithnimh an-éifeachtach in aghaidh an WASPachais is ea haiku.

Ar ndóigh, uaireanta bíonn coincheap nó smaoineamh éigin chomh haduain sin go gceapaimid nach bhfuil ciall ar bith leis - agus an haiku a bheadh againne mar shampla den ghealtacht seo a luaim, bheadh sé breá stuama mar haiku don té a thuigfeadh ná paraiméadair chultúrtha.

Rud nach mbaineann le filíocht de ghnáth is ea 'kigo', focal a léiríonn an séasúr

Braithfidh sí an 'yuzame'
 ar ball, an creatúr!

inar cumadh an haiku. 'Kigo' a chuireann an geimhreadh in iúl is ea an focal 'yuzame'. Níl aon fhocal Gaeilge ná Béarla ann a sheasann don fhocal 'yuzame'. Ní mór duit frasa a úsáid chun an focal a 'aistriú': 'fuacht a bhraithfeá tar éis teacht amach as an bhfolcadán.' Is é an chéad fhocal é sa haiku seo de chuid Daisuke Ikoma: 

yuzame shite karada no nako ni itarikeri 

braithim fuacht 

t'réis folcadh a ghlacadh . . . 

istigh i mo cholainn atáim 

Ní as a mheabhair atá an scríbhneoir ach istigh ina cholainn!. 

Haiku agus Gealtachas : Cuid a hAon

Kijo Murakami

tine chnámh a lasadh agam . . . 

i gcúinne den chruinne 

atáim 

Kirin Nishimura 

an chúis a bhfuilim beo - 

chun cluas a thabhairt 

don fhuarán geimhridh 

Hisako Sugiyama 

An duine le Dia é an file haiku? An haiku seo a leanas, cuir i gcás, an duine normálta a scríobhfadh a leithéid? 

seangán sa gheimhreadh 

siúlann sé leis 

gan áit aige chun bás a fháil 

Kijo Murakami (1865 - 1938) 

Caithfidh an file haiku a bheith ina ghealt, dar le Hiroaki Sato sa leabhar On Haiku (New Directions Books 2018): 

"The original word for what's given as 'a poetic turn of mind' is furyu, literally 'wind flow' - an expression that can't be translated to anyone's satisfaction. It refers to a liking for things somewhat unwordly or transcendental or the object of that inclination, such as poetry. Among its synonyms is fuga, which carries a greater dose of 'elegance' or 'refinement' Another synonym, fukyo, suggests 'poetic dementia'." 

Aithníonn an file haiku gur gealt nó leathghealt is ea e mar go gcuireann an domhan mór in iúl do nach bhfuil a iompar nó a chaint, abraimis, ag teacht le rialacha na sibhialtachta, mar dhea:

 ardaím bona mo chóta/ níl glactha ag an saol mór/ liom 

Shuson Kato (1905 - 1993)

Haiku le Issa ón mbliain 1814

 

cuaráin tuí ar díol

ar crochadh den ghiúis  . . .

uisce glan os cionn caonaigh

.売わらぢ松につるして苔清水

uri waraji matsu ni tsuru shite koke shimizu

Micreascóp

cé atá in ann é a dhéanamh . . . féachaint isteach i gcroí duine eile	who can do it . . . who can look into the heart of another
ποιος μπορεί ... ποιος να δει μες στην καρδιά ενός άλλου Sarah Thilykou a dhein an leagan Greigise

Tsuguhara Foujita

ceansaitheoir leoin mór le rá! ise áfach níor ceansaíodh riamh í	illustrious lion tamer! she however could never be tamed
merkit lion tamer! tho she cud nivver be brung tae heel Leagan Béarla na hAlban: John McDonald	有名なライオン使い その女一度も 馴らされず Leagan Seapáinise: Mariko Sumikura

Viktor Vasnetsov

ceol na cogaíochta . . . an ghaoth ag feadaíl trí bhlaoscanna scoilte	the music of war . . . wind whistling through cracked skulls
the maisic o weir . . . wund fusslin throuch riven pans Leagan Béarla na hAlban: John McDonald	戦の音楽 風笛鳴りぬ ひび割れ髑髏 Leagan Seapáinise: Mariko Sumikura

Graifítí an Lae

Níl neach níos aineolaí ar chlár an domhain seo ná an tÉireannach nach bhfuil Gaeilge aige.

James H. Cousins