Haiku agus Gealtachas - Cuid a Sé

 Cheapfá uaireanta nach bhfuil brí ar bith le go leor de na focail agus na frasaí a chloisfeá nó a léifeá na laethanta seo. Lucht fógraíochta, baincéirí, léirmheastóirí - agus polaiteoirí, ar ndóigh:

Sa chomhthéacs sin, fáiltím go mór roimh an méid a deir Jackie Hardy ina leabhar Haiku: Poetry Ancient and Modern, 

' . . .haiku not only express a moment of insight, but a reconnection with that time when words were a talisman.'

Cinnte! Bhí orthaí ag an ailceimicí Daoch - ná dearmadaimis tionchar an Dao ar haiku - agus cuid lárnach de chultúr Ghaeil Alban agus Éireann is ea na horthaí leis:

Ní gealtacht go cogaíocht agus duine de na filí haiku ba shuntasaí le linn an Dara Cogadh Domhanda ba ea Saito Sanki.

Bhí sé in Hiroshima bliain tar éis bhuamáil na cathrach sin. Thóg sé ubh bhruite amach agus bhris an bhlaosc. Go mall mall, nochtadh dromchla min ban na huibhe agus smaoinigh sé ar chraiceann na ndaoine sin go léir a cailleadh, an craiceann ag scaradh lena gcolainn le linn loisceadh na Meiriceánach. B'éigean do brú a chur air féin chun a bhéal a oscailt is an ubh a ithe:

Hiroshima - 

osclaíonn an béal 

chun ubh bhruite a ithe

Bhí breis is 400,00 duine sna fórsaí forghabhála sa tSeapáin tar éis an chogaidh agus breis is 60,000 striapach Sheapánach ag freastal orthu - filí haiku ina measc, Suzuki Shizuko (1919 - ?) ab ainm don te is cáiliúla díobh:

an t-am is fuaire sa bhliain  . .

ag staisiun Toiceo

ag feitheamh le duine éigin

D'fhoilsigh sí dhá chnuasach haiku ach níl tásc na tuairisc uirthi ina dhiaidh sin. Bhí ganntanas bia ar na Seapánaigh ach ní raibh aon ghanntanas ar na fórsaí forghabhála:

níl aon locht

ar shaol na striapaí -

dátphluma aibí a ithe agam

Bhí sí in aontíos tamall le saighdiúir gorm a raibh ainm craiceáilte air, Kelly Kracke. Nuair a cuireadh Kracke abhaile - Kerii Kurakke a thug sí air - chum sí an haiku seo: 

scaras le mo shearc

ag Yokohama . . .

ceo dlúth 

Meastar gur chuir sí lámh ina bás féin.

Haiku agus Gealtachas - Cuid a Cúig

faoin gcrann 

san anraith sna sailéid  -

bláthanna silíní gach áit

Is breá leis an Seapánach picnic a ghlacadh nuair a bhíonn na crainn silíní faoi bhláth. Aigne an linbh - sin is filíocht ann, dar leis an Ríordánach - aigne an linbh a léiríonn Basho sa haiku seo. Aigne an linbh - sula mbíonn an aigne 'forbartha' - más féidir forbairt a thabhairt air! - ata ag teastáil chun haiku a léamh is a scríobh. Aigne réamh-réasúnach is ea an aigne sin. 

Caithfidh gach duine éalú ón aigne réasúnach o am go cheile. Sin an fáth a bhfuil Christian Morgenstern acu sa Ghearmáinis, Edward Lear agus Lewis Carroll, cuir i gcás, sa Bhéarla agus na hAmhráin bhréige againne sa Ghaeilge. Is mór an faoiseamh do chuid againn é go bhfuil níos mo ná léamh amháin ar an saol. Mar a deir Basho, 'Mura bhfeictear nithe trí shúile úra, ní fiú rud ar bith a bhreacadh síos.' 

Duine de na tráchtairí ar chúrsaí haiku ba thábhachtaí agus ba luaithe i saol an Bhéarla i lár an chéid seo caite ba ea Kenneth Yasuda (sa leabhar Japanese Haiku: Its essential nature and history) agus luann sé focal ar baineadh leas as sa tsraith seo Gealtacht agus Haiku, agus is e sin 'instinn': 

'Instinct is immediate, as the perception of colour is immediate. In its essence it is non-judgemental, amoral, non-verbal, and uncritical . . .' 

Ní thaitneodh an chaint sin leis an WASP. Seasann an WASP le fíricí, leis an eolaíocht agus leis an moráltacht. Tá míniú iomlán uaidh. Tá glactha againne in Éirinn leis an gCóras Sasanach - fiafraímid dar bpáistí bochta, 'Cad is brí leis an dán sin?' 

Deir Basho: 'Haiku maithe iad na haiku sin a nochtann seachtó nó ochtó faoin gcead dá n-ábhar dúinn. Ni éireofá tuirseach go deo de na haiku sin nach nochtann dúinn ach caoga nó seasca faoin gcead dá n-ábhar.' Agus dúirt Kuno Meyer go bhfuil sé sin comónta eadrainn, Seapánaigh agus Gaeil, is maith linn an rud leathráta. Is leor nod don eolach. Aigne an linbh:

nuair a taispeánadh bláth di 

d'oscail an naíonán 

a béal

Seifu-ni  (1731 -1814)

Cad a thit amach in Éirinn nuair a cailleadh Seifu-ni? Rugadh Thomas Davis. Rugadh Sean Pléimeann, faoina ndúradh

 'Don Ghaeilge thug sé grá a chroí, neart a mheanman, brí a intinne, fuinneamh a óige, dícheall a mheánaoise, searc a sheanaoise.' 

Gealtacht, ar ndóigh, is ea e grá rómhór a bheith agat don Ghaeilge agus maidir le searc a thabhairt don haiku Gaeilge, níl aon leigheas in aon chor air sin (nó má tá, ná lig le d'anáil é)!

agus an ghealach dhearg . . . 

cé leis í, 

a pháistí?

Ní dócha gur shamhlaigh Issa riamh go mbeadh spástaisteal ann. Freagra na ceiste thuas i gceann leathchéad bliain, b'fheidir - Virgin Media! Tá aigne an linbh iomlán. Tarlaionn scoilt in aigne an aosaigh agus mura bhfuil leigheas i ndán do, dearfaí faoin duine sin go bhfuil galar aigne aige. Tagaimid ar an iomláine sin, aigne neamh-scoilte an linbh, sa haiku - haiku a leamh agus a scríobh ar bhonn rialta. Breith ar eachtra nó neamh-eachtra éalaitheach éigin d'eachtrai iomadúla an lae, an rud ar a dtugtar an 'haiku moment', tá nithe spéisiúla le rá faoin méid sin go léir ag ar gcara thuasluaite, Kenneth Yasuda, Meiriceanach-Sheapanach. Cuireann sé síos ar an 'haiku moment', mar a leanas: 

'that moment of absolute intensity when the poet's grasp of his intuition is complete so that the image lives its own life . . .' 

Iontach! Tugtar gealtacht chomh maith ar an ngrá agus tá an-chuid tanka agus haiku a chuireann síos ar an ngrá. Cnuasach an-bhreá is ea Love Haiku le Patricia Donegan i gcomhar le Yoshi Ishibashi: 

contráth fómhair . . .

cathaoir aonair

don té nar tháinig fós

Akito Arima

póg mar chríoch

leis an scannán  . . .

casachtach thall is abhus

Hakyo Ishida

Haiku agus Gealtachas - Cuid a Ceathair

Creideann beirt a bhfuil meas agam ar a dtuairimí i leith haiku go bhfuil 'an aigne uilíoch' sa haiku. Creidimse é sin chomh maith. (Is iad an bheirt sin na R. H. Blyth agus Peter Washington). Nach gcaithimid dul as ar meabhair, mar a dearfa, chun aigne uilíoch a bheith againn? Caithfidh, measaim. Ní féidir an dá thrá a fhreastal: fanacht laistigh den ghnáth-mheabhair nó bláthú san aigne uilíoch? Cé acu? 

Is dual don WASP an aigne uilíoch a sheachaint: b'fhearr leis an WASP a bheith ag plé le nithe saolta, le hábharachas, agus tacú leis an mbuanaíocht agus a fhios aige go bhfuil sé 'sábháilte', go seasann Críost leis, fiú agus gníomhartha impiriúla ar siúl aige. Ní gá do a aigne a fhairsingiú agus aigne uilíoch a bheith aige. Tá dogma aige. Is leor sin.

crainn silíní faoi bhláth . . .

dhá chos faoin éan 

ceithre chos faoin gcapall

Tá sé sin an-Zenúil ar fad. Onitsura (1661 -1738) a chum. Cad a tharla in Éirinn sa bhliain 1661 nuair a tháinig Onitsura ar an saol? Ghlac Coláiste na Tríonóide seilbh ar Leabhar Cheanannais. Cad a tharla in Éirinn sa bhliain 1738 nuair a cailleadh é? Rugadh Art Mac Cumhaigh agus cailleadh an Cearbhallánach. Is ait an mac an saol...

géimneach na bó 

sa bhóitheach . . . 

gealach cheobhránach 

Shiki 

an ghealach ar a teitheadh . . . 

braonta baistí fós 

ar na géaga 

Basho

Cé go mb'fheidir nach bhfaca Basho na braonta baistí sin ach o eireaball a shúil, braithim go bhfuil mar a bheadh stánadh síoraí ann, trataka nó 'yogic gaze'. Cuimhnigh ar an gcomhairle a chuir Basho ar a chuid deisceabal: 'Téigh go dtí an ghiúis ...' Go dtí an ghiúis leat, go dtí an bambú, i bhfocail eile, téigh asat féin, as do mheabhair, caol díreach go dtí an ghiúis.

muisiriúin shiitake ar díol 

i ngach siopa . . . 

an ghrian ag dul faoi.

Tenko Kawasaki (1927 - 2009)

Chloisfeá an tuairim uaireanta go bhfuil an domhan ar fad ar mire agus an chúis atá leis sin na go bhfuilimid imithe rófhada o fhréamhacha an dúlra, ón saol nádúrtha, bia nádúrtha agus mar sin de. Mar sin, má tá gealtacht éigin ag baint leis an haiku - agus tá - uaireanta tugann sé leigheas dúinn, frithnimh in aghaidh ghealtacht an tsaoil. Níl do dhochtúir teaghlaigh chun moladh duit muisiriúin shiitake a ghlacadh - ach d'fheadfa stuif níos measa na iad a thógaint.

Satailít an domhain seo i an ghealach agus samhlaítear gealtacht léi:

isteach sa scamall liom   . . .

bhraitheas gur ghlaoigh an ghealach

i m'ainm orm

Sumiko Ikeda

Dá ndearfá le do dhochtúir teaghlaigh go raibh an ghealach ag caint leat - agus d'ainm ar eolas aici - n'fheadar cad a dhéanfadh sé? Ní dócha go dtabharfadh Sé muisiriúin shiitake dhuit. 

tar éis dom an solas a mhúchadh

clúdaím mé féin 

le fuacht an fhómhair

Soya Kako

ligeas sraoth . . .

chailleas radharc

ar an bhfuiseog

Yayu

Yayu (1702 - 1783)

Nuair a cailleadh Yayu sa bhliain 1783, cad a bhí ag titim amach in Éirinn? Bunaíodh Banc na hÉireann, creid é nó na creid! Aon rud níos spéisiúla ná sin? Tá. Rugadh Amhlaoibh O Suilleabháin. 

lachain 

sa linn . . . 

easóg ag breathnú orthu 

Buson

Caithfear Buson a léamh . . .

ceobhrán is mion-fhearthainn

Fuji as radharc an lá ar fad . . . 

nach aoibhinn

Basho

Bíonn cinnteacht ag teastáil ón meabhair, meabhair an WASP ach go hairithe, cinnteacht a dhearbhaíonn na céadfaí. Tá a leithéid seo ann - cá bhfios dom? Feicim é, táim in ann lámh a leagan air, cloisim é, bolaím é, táim in ann é  a bhlaiseadh. Sin é  saol an haiku leis, nithe suntasacha inbhraite idir chamáin aige; ach ní ga do brath air sin. Braitheann an haiku ar instinn chomh maith. Baineann an haiku aoibhneas an domhain as nithe nach bhfuil ann, nó nithe nach follasach i gcónaí iad. Duine againn féin (más mian leat) ab é a an tEaspag Berkeley agus bheadh an Búdaíoch báúil lena theoiric nach ann don chruinne in aon chor. Deir an Búdaíoch gur 'folús is é a foirm, foirm is é a folús.' Thug Sasanach, an Dr Johnson, faoin easpag a bhréagnú, mar a thuairiscíonn Boswell. Tharla an eachtra seo tar éis dóibh teacht amach as séipéal, mionghné den scéal atá spéisiúil ann féin:

After we came out of the church, we stood talking for some time together of Bishop Berkeley's ingenious sophistry to prove the nonexistence of matter, and that every thing in the universe is merely ideal. I observed, that though we are satisfied his doctrine is not true, it is impossible to refute it. I never shall forget the alacrity with which Johnson answered, striking his foot with mighty force against a large stone, till he rebounded from it -- "I refute it thus."

Sin rud nach ndéanfadh Budaioch na file Zen-haiku go deo, cic láidir a tharraingt ar chloch mhór! 

Go deimhin, baineann gealtacht an haiku go láidir leis an Easpag Berkeley:

Haiku agus Gealtachas - Cuid a Trí

reonn an loch . . . 

spéir an lae inné

faoi ghlas ann 

Kazuyo Shimizu

 Tugann haiku léargas eile dúinn ar an saol. Gealtacht is ea e sa chiall go n-iompaítear ar dtuiscint bun os cionn, go minic. Nó feicimid an saol chomh soiléir sin gur geall le gealtacht é, dar linn, an radharc nua seo, an léargas nua seo! (Dáiríre, is gealtacht e an seandearcadh, an seanleargas, mar nach dearcadh na léargas iomlán e ach mar a bheadh radharc réamhcheaptha ann, radharc a chum an tsean-aigne má thuigeann tú leat mé!). 

 

 má tá cúinne ann 

 casfaidh sí . . . 

 snáthaid mhór 

 Yuko Masaki 

 

 

 An bhfuil gealtacht taobh thiar den haiku sin? Samhlaigh gur chuireas mo bhróg i mo bhéal agus gur thosnaios a cogaint. Dearfa gur duine le Dia mé mar nach ndéantar a leithéid de ghnáth. Anois, ní scríobhtar haiku ar nós haiku Masaki de ghnáth - ní san Iarthar ar aon nós - agus tá gealtacht éigin ann toisc e a bheith chomh neamhchoitianta sin. Aiteas éigin. Sin uile. Samhlaigh snáthaid mhór ag eitilt. Tá cúinne roimpi. Cad a dheineann sí? Casann sí, ar nDóigh. Mar a dhéanfadh inne againn, is dócha. Ach is beag duine againn a thabharfadh aon aird air sin gan trácht ar haiku a scríobh mar gheall air. 

 

 líomóid amháin ar an mbord . . . 

 bean an tí 

 as baile 

 Shun Ohki 

 

 

 Seoid, dar liom. 'Ní thuigim,' a déarfadh daoine airithe. Nó, rud níos measa: 'Níl bun na barr leis! Uachtar na íochtar!' Bhuel, seans nach bhfuil. Má tá bun agus barr uait, uachtar agus íochtar, tÚs agus deireadh etc., cad is féidir a rá? Buaileadh rud éigin isteach i d'intinn ar scoil, is e sin go gcaithfidh tÚs, lár agus críoch a bheith le gach rud. Má tá tú sásta leis sin, go breá. Mheasas-sa riamh nach raibh ann ach seafóid ghlan. Tús! Go bhfóire Dia orainn. 

 

 amuigh ar an teiscinn

 scamaill fhómhair 

 ag titim as a chéile 

 Takao Sugano 

 

 

 Foghlaimíonn an file haiku ón dúlra. Is minic 'kigo' aige, focal a chuireann séasúr i gcuimhne don léitheoir nó 'kidai', séasúr ar leith ina théama aige. An fómhar ata mar théama ag Sugano thuas. Chuaigh an Dao, Sinteo agus Búdachas i bhfeidhm ar stair an haiku agus tá éifeacht na gcóras smaointeoireachta sin le brath ar an dea-haiku i gcónaí. Bíonn scamaill ag titim as a cheile. Níl aon rud buan ag baint leo. Is maith leis an Iartharach (go hairithe an WASP) a shaol agus a thuairimí a bhuanú, a dhaingniú - seachas scaoileadh le gach aon ní. Muintir na Seapáine féin, ní gach duine acu ata in ann Conair an Haiku a leanúint. 

 

 Mar a deir Basho: 

an chonair seo/ níl  éinne a shiúl / deireadh an fhómhair 

 

 Ag caint ar Sinteo - d'fhogair na húdaráis Basho ina dhia, go hoifigiúil!

Haiku agus Gealtachas - Cuid a Dó

Dís a ghabhann le chéile iad gealtacht agus filíocht. B'fhíor sin tráth den saol ach ní hamhlaidh atá inniu, faraor. Níl aon rian den ghealtacht ag baint leis an gcuid is mó den fhilíocht a sceitheann an tAnglasféar uaidh gach lá. Ceann de na cúiseanna a dtaitníonn haiku liom - haiku 'gendai' (nua-aimseartha) ach go háirithe - ná seo: lucht buile a chum!

as grian na maidine

sciurdann éan . . .

fuacht

Kanabun Katou

Tá seanfhocal sa Ghaeilge, Sciurdann éan as gach ealta. Filí haiku , ní fhanann said leis an ealta, leis an tréad, leis an treibh. Imíonn siad le haer an tsaoil. Níl aon rogha acu.

capall gorm

a thit  . . .

mí na Nollag

Tohta Kaneko  (1919 -2018)

Is maith leis an dath gorm de reir dealraimh:

    an crann plumaí faoi bhláth -

    siorcanna gorma tagtha isteach

    sa ghairdín

Nach fadsaolach iad cuid de na haijin Sheapánacha (filí haiku ) ! An dtuigimse na haiku thuas? An dtuigeann tusa iad? An dtuigeann éinne againn aon rud? An dtuigimse cad is capall ann? Rós? An ghealach? Siorc? Pluma? Ní thuigim. An WASP (White Anglo-Saxon Protestant) a chaithfidh gach rud a thuiscint. Ní bhraithim go bhfuil an brú céanna ar an nGael chun rudaí a thuiscint cé go bhfuil an WASP-sféar ar a mhíle dícheall le cúpla céad bliain anuas ag iarraidh WASPanna a dhéanamh dínn. Gach duine againn. Ní ghéillfeadsa don WASPachas go deo. Frithnimh an-éifeachtach in aghaidh an WASPachais is ea haiku.

Ar ndóigh, uaireanta bíonn coincheap nó smaoineamh éigin chomh haduain sin go gceapaimid nach bhfuil ciall ar bith leis - agus an haiku a bheadh againne mar shampla den ghealtacht seo a luaim, bheadh sé breá stuama mar haiku don té a thuigfeadh ná paraiméadair chultúrtha.

Rud nach mbaineann le filíocht de ghnáth is ea 'kigo', focal a léiríonn an séasúr

Braithfidh sí an 'yuzame'
 ar ball, an creatúr!

inar cumadh an haiku. 'Kigo' a chuireann an geimhreadh in iúl is ea an focal 'yuzame'. Níl aon fhocal Gaeilge ná Béarla ann a sheasann don fhocal 'yuzame'. Ní mór duit frasa a úsáid chun an focal a 'aistriú': 'fuacht a bhraithfeá tar éis teacht amach as an bhfolcadán.' Is é an chéad fhocal é sa haiku seo de chuid Daisuke Ikoma: 

yuzame shite karada no nako ni itarikeri 

braithim fuacht 

t'réis folcadh a ghlacadh . . . 

istigh i mo cholainn atáim 

Ní as a mheabhair atá an scríbhneoir ach istigh ina cholainn!. 

Haiku agus Gealtachas : Cuid a hAon

Kijo Murakami

tine chnámh a lasadh agam . . . 

i gcúinne den chruinne 

atáim 

Kirin Nishimura 

an chúis a bhfuilim beo - 

chun cluas a thabhairt 

don fhuarán geimhridh 

Hisako Sugiyama 

An duine le Dia é an file haiku? An haiku seo a leanas, cuir i gcás, an duine normálta a scríobhfadh a leithéid? 

seangán sa gheimhreadh 

siúlann sé leis 

gan áit aige chun bás a fháil 

Kijo Murakami (1865 - 1938) 

Caithfidh an file haiku a bheith ina ghealt, dar le Hiroaki Sato sa leabhar On Haiku (New Directions Books 2018): 

"The original word for what's given as 'a poetic turn of mind' is furyu, literally 'wind flow' - an expression that can't be translated to anyone's satisfaction. It refers to a liking for things somewhat unwordly or transcendental or the object of that inclination, such as poetry. Among its synonyms is fuga, which carries a greater dose of 'elegance' or 'refinement' Another synonym, fukyo, suggests 'poetic dementia'." 

Aithníonn an file haiku gur gealt nó leathghealt is ea e mar go gcuireann an domhan mór in iúl do nach bhfuil a iompar nó a chaint, abraimis, ag teacht le rialacha na sibhialtachta, mar dhea:

 ardaím bona mo chóta/ níl glactha ag an saol mór/ liom 

Shuson Kato (1905 - 1993)