2022-05-20

Jean Baptiste Vanmour

Derwisj
file, deirbhíseach
Yunus Emre lá amháin
cad a tharla dhó
        leáigh sé ann féin, a thaisce
        mar ór a ndéanfaí leacht de
poet and dervish
Yunus Emre saw himself
as clear as daylight
        he melted into himself
        like flowing gold, beloved

2022-05-19

Ómós do Mháire Mhac an tSaoi

San eagrán reatha den iris Poetry Ireland Review (Uimh.136) tá ómós don fhile Máire Mhac an tSaoi, beanacht Dé léi. Is iad na filí Gaeilge a bhfuil dánta acu ann in ómós di ná Louis de Paor, Ailbhe Ní Ghearbhuigh, Biddy Jenkinson, Stiofán Ó hIfearnáin, Cathal Ó Searcaigh, Nuala Ní Dhomhnaill, Caitríona Ní Chleirchín, Pádraig de Bhál agus mé féin. Is í Aifric Mac Aodha eagarthóir Gaeilge na hirise.

Tá aiste ann i mBéarla ag Bríona Nic Dhiarmada a bhainfidh preab as daoine áirithe. Go hachomair, cuirtear i leith Mháire go raibh sí ina fuathaitheoir ban. 

Ceist: Cén fáth a mbeadh Máire frithbhanda? 
 
Fuath ban de shaghas ar leith a bhí ag Máire don bhantracht, dar le Bríona, 
  'a form of misogyny felt by many highly able and intelligent women of her generation who suffered prejudice and discrimination because they were women . . . who lacked the political insights of contemporary feminism with its critique of patriarchy  . . .'
An fíor sin, áfach? Seans maith gur thuig Máire Mhac an tSaoi go maith cad is feimineachas ann (cén fáth nach dtuigfeadh?) ach nach raibh aon fhonn uirthi ionsaí a dhéanamh ar fhearaibh. Go deimhin, ar lch 788 den duanaire Cnámh agus Smior/ Bone and Marrow (Wake Forest University Press, 2022) deirtear go raibh 'fuath a chomhfhilí ar mhná á chur ó dhoras aici, sa dán Cad is Bean? Tá níos mó ná léamh amháin ar an dán sin, is cosúil.

Tá an duanaire sin Cnámh agus Smior cáinte agam ar chúiseanna eile:

Seans maith gur thuig Máire go maith cad is feimineachas agus patrarcacht ann ach nár theastaigh uaithi go dtarraingeofaí síos an bóthar áirithe sin í - ná bóthar idé-eolaíochta ar bith - mar nach ceart go mbeadh file ar bith róghafa le haon ní seachas ilmhistéirí na filíochta féin. Bhí comhrá fada agam léi mar gheall air sin uair amháin.

An bhfuil sé éigeantach anois go mbeimis ar fad inár bhfeiminigh? An gcaithfidh gach file, gach criticeoir a bheith ina fheimineach? Gach jacaí? Gach Pápa?

Bhí grá ag Máire Mhac an tSaoi d'fhearaibh. Cén fáth a liostálfadh sí i gcrosáid ina n-aghaidh mar a dhéanfadh óinseach! Is cuimhin liom nuair a casadh Máire orm i nDún Chaoin, lá, agus Conor Cruise ina teannta. Chur sí in aithne dhom é láithreach. Ba léir go raibh sí bródúil as agus fiorcheanúil air. Chuimhníos air sin nuair a scríobhas dán ómóis di d'Iris Éigse Éireann:

Conchúr agus Máire

Is cuimhin liom, a Mháire,
Nuair a chuiris Conchúr in aithne dhom
(I nDún Chaoin a bhíomar):
Conas tánn tú, ar seisean.
 
Mheasas go raibh sé á chleachtadh le fada!
Rófhada.
Conas tánn tú - bhí sé aige, nach mór -
Agus bheadh, dá dtógfadh sé go réidh é
Ach bhí sé leath-thachta ag an diabhal conas tánn tú sin.
 
D'fhan na focail ar foluain eadrainn
Mar bhultúir
A bhí ar tí duine againn a shlogadh.
Conas tánn tú.
Ar aon nós  . . .
 
Ní rabhas in ann é a fhreagairt.
Is ceist í nach bhfuilim in ann a fhreagairt.
Conas tánn tú? N'fheadar.
Cuibheasach gan a bheith maíteach?
Ag stracadh liom?
Dhera, tá's agat féin . . .
 
Thosnaíos ag portaireacht faoi rún:
"Táimse 'gus Máire go sásta inár n-aigne,
Ó nascadh i bpáirt sinn ag an altóir ró-bheannaithe,
Thug sise grá thar cairde 'gus fearaibh dhom,
Thógas ar láimh í 's go brách brách ní scarfaimid.
 
Beadsa ag seinnt ceoil, poirtíní béil agam,
Rex-fol-dí-ó . . ."
 
Conas tánn tú.
Táim i bhfad Éireann níos fearr 
Ag freagairt ceisteanna ginearálta
Nó ceisteanna faoin litríocht cuir i gcás.
(Bhíothas á thuar uair amháin go raghainn le Béarla).
Mar shampla:
Cé dó an tagairt seo san Athenae:
 
     "This poet and preacher 
     being towards his latter end crazed, 
     and thereupon brought into debt, 
     was at length committed to the prison 
     in Allhallows parish . . ."
 
Aon tuairim agat, a Chonchúir?
A Mháire?
Freagra: An tOirmhinneach Thomas Bastard.
 
Bhuel, ar aon nós  . . .
Conas tánn tú, a Chonchúir?
Conas tá tusa, a Mháire?

2022-05-18

Martin Schongauer

Wilder Mann mit Schild
is neach fiáin mé
thugas mo chúl leis an domhan
lem' mhaide is sciath
        ar fán anois leis an ngaoth
        scairtim d'ainm leis an spéir
i am a wild man
i've forsaken society
with club and with shield
        i wander where the wind blows
        shout Your name to the heavens

2022-05-17

Michelangelo

Tormento di sant'Antonio
diabhail deamhain agus jinn
deacair a gcumhacht a shéanadh
gan éifeacht bíd
        nuair a luaimse d'ainm
        teitheann siad go maolchluasach
devils demons jinn
it's hard to deny their power
but what can they do
        beloved, i say Your name
        and they take off sheepishly

2022-05-16

Walter Osborne

A vendor of books, 1889
Bleá Cliath, a thaisce
roimh aimsir na réabhlóide
is cuma shéimh air
        ach tá rud éigin san aer
        is fós in éamh na bhfaoileán
Dublin, beloved
before the revolution
and all seems peaceful
        but there's something in the air
        still heard in the seagull's cry

2022-05-15

Ludwig Knaus

an bandia thú
bandia na síochána
ní chreideann éinne
        i mbandéithe ná sa tsíth
        táimid damnaithe, a chuid
are You a goddess
the goddess of peace, perhaps
who believes in You
        no one believes any more
        we are all damned, beloved

2022-05-14

John Singer Sargent

tá tú feicthe acu
do leagan siúil, a thaisce
tá tú cloiste acu
        ní bhfuaireadar ach spléachadh ort
        nochtann tú is téann as amharc
some swear they've seen You
others swear they have heard You
some describe Your walk
        at most they have had a glimpse
        You appear and disappear